OPEN LETTER/ Come to the dialogue and listen to me speak, otherwise I will cut off your scholarships, you will rot in prison. Please!

 Kliko këtu për të tjera
Voxpress:

Eqrem Çabej and Shaban Demiraj on Albanian nodes - a critical look

2022-05-29 20:03:13Pikëpamje SHKRUAR NGA ARISTOTEL SPIRO
Eqrem Çabej and Shaban Demiraj on Albanian nodes - a critical look
Illustrative photo

(Excerpts from the monographic work "Nodes in the Albanian language - Diachrony and synchrony of a typological evolution: binary proclamation and sequential enclosure", Academy of Sciences of Albania, Tirana 2021)

 E. Çabej marks a new phase of studies on Albanian nodes. Recapitulating the problem of temporal priority inaugurated by H. Pedersen, he described the diachronic and diasystemic use of nodes (1963: 78) and concluded that "the postposition of the article in Albanian is older than the proclitic position and that this the latter has been derived from him in the interjection of the sentence, by means of a repetition ». He finds the reason for the suffix encephalitis and the birth of the anterior nodes not only in the fall of most of the initial endings of the inflection, as a replacement for the missing endings of the races, but especially in the tendency for a "linguistic hypercharacterization" (1963: 75). He also methodically proposed the starting point of the study of the case, which was to be the traditional case, since in this case the original circumstances are better preserved and therefore seen more clearly (1963: 78-9). Although he sees the source of the two types of nodes, like many other scholars, in a common starting point (1963: 75), he finally concludes that the proclamation appeared relatively later and was syntactically born from the enclitic position (1963: 89).

Çabej's thesis (1963: 56), can not be accepted, because the detachment of an attached element and the emergence from it of a clitic element is something that does not happen in any language. Consequently, it did not happen in the Albanian language either. Such a way of forming the anterior nodes would also conflict with the processes of grammaticalization, which usually follow a one-way line (Hopper & Traugott 1993: 94). The suffix node is so grammaticalized in the intuition of the natural speaker of Albanian, that the possibility of a degramaticalization through the return to a paragrammatical syntax is impossible.

Comparing the grammatical behavior of the back and front nodes of Albanian, E. Çabej makes this remark: «The postpositive article has something obsessive and stable, both in terms of form and meaning. He remains equal in himself, during his function, which consists in this, to distinguish something known from what is not known. In contrast, the prepositional article is shown to be diverse in its functions, mobile and elastic in appearance, occasionally shaky and unstable; it often passes from one category to another, and in some conditions it is completely absent ”(Çabej 1963: 79).

But we notice that the back joints are no less diverse than the front joints. Both numerically and phonetically they represent a greater allomorphic variety than the anterior nodes, which also depends on the position of the accent of the name where they are used:

Shkurtimisht:

Nyja e prapme ka format: -i, -u, -a, -t, -ët, -it, -të, -it, -ut, -ës, -së, -in, -në, -un, -ën, -e(t)

Nyja të përparme ka format: i, e, të / t’, së / s’

Është e vërtetë se nyjat e prapme, si morfema të varura, kanë një pozicion më të ngulët se nyjat e përparme. Por edhe nyjat e përparme, megjithëse morfema të lira e me inventar më të ulët kanë një shfaqje fonetike pa ndonjë larmi allofonike ose allomorfike. E kjo ndodh pavarësisht ndryshimit të mjedisit të tyre sistemor e diasistemor (vendosje para kategorish të ndryshme leksikogramatikore). Përveç, kësaj përdorimi i tyre përshkohet nga një rregullsi, që formulohet si «rregulli i përdorimit emfatik».

Del, pra, që nyjat e prapme shfaqin përshtatshmëri më të madhe me emrin të cilit i janë prapangjitur duke shënuar, përveç shquarsisë, edhe gjininë, numrin e rasën, ndërsa nyjat e përparme, pavarësisht lirisë së tyre morfematike, e ruajnë në përgjithësi të pandryshuar përbërjen fonematike dhe integritetin shenjor, si dhe funksionalitetin e tyre gramatikor.

Rastet e pakta ku nyja e përparme shkrihet me fjalën vijuese, disa përemra pronorë (tyre, tjetër, tjerë, tjera) ose para disa emrave historikisht asnjanës (tamël etj.), të cilat nuk ndihen më si të tilla, dëshmon se intuita gjuhësore funksionon në mënyrë mbrojtëse: atje ku elementi proklitik shkrihet, përjashtohet menjëherë nga sistemi ekzistues i klitikëve.

E. Çabej shkruan: «Kjo gjë dësh­mon në mënyrë të prerë për një vjetërsi të madhe të postpozicionit dhe për një vendosje relativisht të vonë të përdorimit në proklizë» (Çabej 1963: 79)»

Mirëpo, në bazë të sa më lart, jemi të detyruar që përfundimin e E. Çabejt në lidhje me vendosjen e një kronologjie relative të shfaqjes së secilës nyjë, ta konsiderojmë të kritikueshëm dhe të mos e marrim parasysh. Shfazimi kohor i gjenezës së dy radhëve të nyjave bie në kundërshtim edhe me parimin e birësuar fillimisht për burimin e përbashkët të tyre.

Mendimi se «pozicioni proklitik është në vartësi të plotë nga postpozicioni» (Çabej 1963: 80) është i pasaktë dhe nuk duhet marrë parasysh në mënyrë absolute.

Në kuadrin e argumentimit të vet, E. Çabej i quan ndërtime joshqipe ato në të cilat elementi i parë i sintagmës është emër i pashquar dhe elementi i dytë emër i shquar në gjinore. Ai shprehet konkretisht: «Po të kemi parasysh këtë, që artikulli prepozitiv ka një lidhje të ngushtë me fjalën që i prin, që ai çfaqet vetëm atëhere kur ajo ësht’ e pajisur me artikull postpozitiv, dhe që përkundrazi mungon rregullisht kur ajo është pa artikull (thëllëza e malit, po thëllëzë mali), do të pranojmë se pozicioni proklitik është në vartësi të plotë nga postpozicioni» (Çabej 1963: 80). Diku nga fillimi i artikullit të tij (f. 73) ai pranon megjithatë se në shqipe ekziston sintagma një kalë i mikut, e krahasueshme me rumanishten un cal al vecinului. Shprehja e E. Çabejt mund të ndreqej pak a shumë kështu: «Pozicioni proklitik është shpesh në vartësi të postpozicionit».

Gjithë argumentimin e vet E. Çabej e përdor për të treguar se nyja e përparme është më e re në moshë se nyja e prapme dhe se rregullsia e shfaqjes së njërës prej tyre varet nga gjymtyra tjetër.

Problemi sipas nesh duhet shtruar ndryshe: shfaqja e nyjës së përparme imponon përdorimin e nyjës së prapme, apo e kundërta, shfaqja e nyjës së prapme imponon përdorimin e nyjës së përparme? Le të marrim dy shembuj: tek sintagmat

djalë i fshatit, lule e fushës

nyja e përparme shfaqet pa qenë i domosdoshëm përdorimi i nyjës së prapme (shquese). Ndërsa tek sintagmat

*djemtë fshati(t), *lulet fushe / fushës

nyja e përparme është e domosdoshme dhe përdoret me t’u shfaqur pas emrit të përcaktuar treguesi i shquarsisë. Nga shembujt e mësipërm përfundojmë se tek sintagma emër + emër shfaqja e nyjës së përparme nuk kushtëzon përdorimin e nyjës së prapme, as kushtëzohet prej saj, por nëse nyja e prapme përdoret, atëherë shfaqja e nyjës së përparme është e detyrueshme.

Siç shihet, faktet gjuhësore flasin për të kundërtën e asaj që pohon E. Çabej. Shembujt e sintagmave emërore ku elementi i parë është në trajtë të pashquar dhe elementi i dytë një emër i shquar në gjinore gjenden me shumicë në ligjërimin popullor dhe nuk janë sajime savante apo gjysmësavante (Çabej 1963: 86). Por edhe sikur ato të ishin futur në përdorim nga folësit më të kulturuar të gjuhës, kurrsesi nuk mund të konsideroheshin si fakte të papërfillshme. Sikur gjuhën e njerëzve të mësuar ta konsideronim të padenjë për të qenë burim studimi gjuhësor nga frika e ndonjë «kontaminimi» të jashtëm, kjo do të përbënte një gabim metodik. Më poshtë po japim për ilustrim shembuj nga proza dhe poezia popullore shqiptare:

emër pashq. mashk. em. nj. + nyjë em. nj. + emër gjin. nj.

Ishte fill i mjesditës e shkuan atei tri zonja të jashtëme, kaluar mbi tri flutura (Tek arbëreshët e Italisë) (FSH PP IV 1966: 76). Ky dhespot i Manastirit/ ja fali djemtë vezirit (LP 3 1983: 123). Te gur’ i qytetit ma kishe meqanë, / …. / emër’ i zotris’ sate, zonja Katerinë (Mitko 1981: 139).

emër shq. fem. em. nj. (+ nyjë em. nj. ) + emër gjin. nj.

Moj lule e beharit (LP 3 1983: 120). Por edhe: Moj lule beharit (LP 3 1983: 121). Më humbi gush’ e pullumbit< gushë e pullumbit (Mitko 1981: 115). Më lanje ca rroba ne bisht i mburimit, / na prishe nga mëntë, kopil’ e Qamilit! (Mitko 1981: 115). Pashë të rat’ e Shaqesë, / m’ iku çehr’ e faqesë (Mitko 1981: 110). Kulshedrë Shkodrës i thanë, / Kulshedrë e Shqipërisë (Mitko 1981: 254); ata shtrënguan dorën e pinë, te kupëza e artë, ve e miqësisë ... (FSH PP IV 1966: 78).

emër pashq. mashk. kallëz. nj. + nyjë kallëz. nj. + emër gjin. nj.

n’ oborr të kullës të m’i lshoni (LP 3 1983: 193).

emër shq. fem. kallëz. nj. + nyjë kallëz. nj. + emër gjin. nj.

Tumanet e tua në degë t’ ullirit, / të ndrit faqeja jote si drit’ e kandilit (Mitko 1981: 115). Në fushë të Manastirit (LP 3 1983: 114); në majë të malit dolla (MHFSH 1961: 309).

emër shq. mashk. em. shum. + nyjë em. shum. + emër gjin. nj.

Tue thirrë si desmorë të besës qiellin e dheun... (FSH PP IV 1966: 78),

Teza e Çabejt do të konsiderohej shpesh si ajo më përfaqësuese dhe më e argumentuar e gjuhësisë shqiptare.

Dëshmi kuptimplote është mendimi i Shaban Demirajt, i cili, pasi merr në analizë gjithë qëndrimet dhe arritjet e studimeve albanistike për çështjen në fjalë gjer nga fundi i shekullit XX, miraton në parim propozimet shpjeguese të Eqrem Çabejt (Demiraj 1986: 316, 535).

Sh. Demiraj kritikon megjithatë disa interpretime të E. Çabejt, si fjala vjen atë për mungesën e nyjës së përparme tek sintagmat e tipit Pr emënit Atit, ndë muojt dytë, e gjenisë tyne, mjeshtrit pëllasit, valëvet detit etj., ku nyja e përparme është «zhdukur» si rrjedhim i një disimilimi në shkallën zero nën ndikimin e nyjës së prapme, që i printe, kur të dyja këto nyja kishin të njëjtën bashkëtingëllore në përbërjen e tyre fonetike (Demiraj 1986: 311), apo për lindjen e nyjës femërore e si një zhvillim i brendshëm i shqipes (Demiraj 1986: 345)

Si E. Çabej ashtu edhe Sh. Demiraj (1986: 315) paranyjëzimin e gjinores e shpjegojnë si një nevojë të folësve për ta dalluar përsëri gjinoren nga dhanorja (!). Megjithëse e njeh sjelljen sintaksore të nyjës, e cila përshtatet jo me emrin në gjinore, por atë paraprijës, Sh. Demiraj vazhdon ta konsiderojë nyjën si pjesë të strukturës së gjinores (1986: 305), sikundër edhe mjaft studiues të tjerë (khs., p.sh., Çeliku 19711/19972: 62). Sh. Demiraj e quan atë një mjet gramatikor sui generis (1986: 315), meqenëse i njeh edhe një aftësi fjalëformuese e trajtëformuese (1986: 306-7), veçori që për ne nuk ekzistojnë aspak tek nyja e përparme. Të konsideruarit e nyjës si pjesë e gjinores përfaqëson edhe qëndrimin «zyrtar» të gjuhësisë shqiptare (Akademia 1976: 79, Akademia 1995 I: 106). Në botimin e parë (1976) qëndrimi ndaj nyjës së përdorur para emrave të rasës gjinore është kontradiktor. Nëse fillimisht thuhet se nyja e përparme e dallon nga ana formale gjinoren nga dhanorja (79), pak më poshtë bëhet pohimi se «nyja në gjuhën e sotme shërben si mjet dallues i jashtëm, si të thuash, analitik i rasës gjinore, e cila dallohet formalisht nga dhanorja vetëm nga prania e nyjës» (124). Në botimin e dytë (1995) braktiset qëndrimi i dyzuar i botimit të parë dhe formulohet mendimi se nyja është «pjesë përbërëse e formës së rasës gjinore» (106). Si në botimin e parë, ashtu edhe në të dytin autor i kreut të emrit është Fatmir Agalliu.

Ndërsa E. Çabej (me të drejtë!) ngre pyetjen se pse mungon nyja tek mbiemrat e kompozitave të tipit Gurzi, Gurakuq, Ujëmirë etj., Sh. Demiraj e shpjegon me faktin që në kompozita fjalët përbërëse hyjnë pa elementët që shërbejnë si tregues gramatikorë të tyre (Demiraj 1986: 311), argument për ne jokoherent, përderisa më parë i ka njohur nyjës rol fjalëformues. Nëse vërtet nyja e përparme do të kishte ndonjë aftësi fjalëformuese (Demiraj 1986: 306), do të pritej që prania e saj të konfirmohej edhe në këto kompozita.

REFERENCAT BIBLIOGRAFIKE :

Akademia 1976 = Fonetika dhe gramatika e gjuhës së sotme letrare shqipe. II. 1976. Tiranë: Akademia e Shkencave e RP të Shqipërisë, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë.

Akademia 1995 = Gramatika e gjuhës shqipe. I. 1995. Tiranë: Akademia e Shkencave e Republikës së Shqipërisë, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë.

Çabej 1963 = Çabej, Eqrem. 1963. Rreth disa problemeve të historisë së gjuhës shqipe. Në: Buletini i Universitetit Shtetëror të Tiranës, Seria Shkencat Shoqërore. 3: 78-92.

Çeliku 19711/19972 = Çeliku, Mehmet. 19711/19972. Kontribut për dy probleme të morfologjisë së gjuhës së sotme shqipe. Në: Probleme të morfologjisë së gjuhës së sotme shqipe. Tiranë: Shtëpia Botuese «Libri Universitar». 40-72. (Botuar së pari në: Studime filologjike 1 (1971).

Demiraj 1986 = Demiraj, Shaban. 1986. Gramatikë historike e gjuhës shqipe. Tiranë: Universiteti i Tiranës «Enver Hoxha», Fakulteti i Historisë dhe i Filologjisë.

Hopper & Traugott 19931/20032 = Hopper, Paul J. & Traugott, Elizabeth Closs. 19931/20032. Grammaticalization. Cambridge: Cambridge University Press

BIBLIOGRAPHY OF COLLECTED EXAMPLES

FSH PP IV 1966 = Albanian Folklore, I, Folk Prose, Vol. IV, Institute of Folklore, Tirana 1966.

LP 3 = Popular lyrics. 3. Academy of Sciences of RPSSH, Institute of Popular Culture, Tirana 1983.

Mitko 1981 = Mitko, Thimi. 1981. Works. Tirana: RPS Academy of Sciences of Albania. Institute of Folk Culture.

MHFSH 1961 = Early collectors of Albanian folklore (1635-1912). I. Tirana: Institute of Folklore.

 


Në përputhje me standarded JTI

Video

SHIKO KANALIN NE YOUTUBE
×