ËNDRRA / Kryeministri jep dorëheqjen dhe zgjohet poshtë urës pariziene!

 Kliko këtu për të tjera
Voxpress:

Kur një shtet quhet i dështuar?

26 June 2022, 11:04Fokus SHKRUAR NGA REDAKSIA VOX

Kur një shtet quhet i dështuar?

Ish-presidenti i Afganistanit, Ashraf Ghani, dikur shkroi një libër të quajtur "Rregullimi i shteteve të dështuara". Më 15 gusht të vitit të kaluar ai hoqi dorë nga përpjekjet për të rregulluar Afganistanin dhe iku për të shmangur kapjen nga talebanët, një grup xhihadist që mori pushtetin po atë ditë.

Afganistani shpesh përshkruhet si një shtet i dështuar, ndoshta vlerësimi më pak i lakmuar në gjeopolitikë. Megjithatë, nuk është i vetmi. Në muajt e fundit, ekspertët e kanë aplikuar etiketën në Mianmar, Liban dhe madje edhe Nigeri. Por çfarë do të thotë? Kur një shtet rrëshqet nga brishtësia në kolaps të plotë?

Termi mund të gjurmohet në vitet 1990. Fillimisht u përdor për të përshkruar Somalinë, e cila u shkatërrua në kaos pasi një grusht shteti rrëzoi diktatorin e saj, Siad Barre, në 1991 dhe klanet e vendit filluan të luftojnë mes tyre. Kur luftëtarët kërcënuan punonjësit e ndihmës, Shtetet e Bashkuara dërguan trupa për t'i mbrojtur ata. Amerikanët më pas u futën në një betejë në Mogadishu, kryeqyteti, që la të vdekur 18 ushtarë amerikanë dhe qindra somalezë. Amerikanët hoqën dorë dhe u tërhoqën.

Somalia paralajmëroi fillimin e një tendence të pasluftës së ftohtë. Shpejt pasuan krizat politike në Bosnje, Liberi dhe Afganistan. Bashkimi Sovjetik ndaloi së ndihmuari shtetet kliente pasi ai pushoi së ekzistuari. Amerika pushoi së përkrahuri diktatorët vetëm për të qenë anti-sovjetikë (megjithëse shumë diktatorë gjetën mënyra për të mbajtur rrjedhën e dollarëve). Pa padronët me xhepa të thellë, disa regjime u rrëzuan dhe disa shtete rrëshqitën në anarki.

Përkufizimi më i thjeshtë i një shteti të dështuar është ai që nuk mund të përmbushë përgjegjësinë e tij më themelore: të ofrojë siguri. Nëse shteti nuk e ka më monopolin e dhunës, gjithçka tjetër prishet, nga rryma te rrugët, shkollat te shëndetësia. Shumica e njerëzve në një shtet të dështuar priren të jenë të varfër, ndërsa elitat priren të jenë grabitqare e gjithnjë e më të pasura.

Ajo që është më pak e qartë është kur një shtet kalon në "i dështuar". Merrni Nigerinë. Pjesët duken shumë afër dështimit. Boko Haram, një grup brutal xhihadist, kontrollon një pjesë të verilindjes dhe përpjekjet e ushtrisë për ta shtypur atë kanë rezultuar të paefektshme. Në rajone të tjera, konfliktet midis fermerëve dhe blegtorëve vrasin mijëra njerëz. Megjithatë, Nigeria qëndron e bashkuar.

Zgjedhjet janë të pista dhe të dhunshme, por pak a shumë pasqyrojnë vullnetin e popullit. Qeveria është e korruptuar, por shumica e nigerianëve e njohin atë. Kur janë veçanërisht të zemëruar, shumë nigerianë e përshkruajnë vendin e tyre si një dështim. Por në të vërtetë nuk e meriton atë etiketë.

Jemeni është një shembull më i qartë i dështimit të shtetit. Dhjetra grupe lokale janë në një luftë të tmerrshme civile që nga viti 2014. Ndryshe nga Nigeria, qeveria është shembur plotësisht. Rreth 16 milionë njerëzve u mungon ushqimi i mjaftueshëm. Shkatërrimi masiv i shërbimeve shëndetësore dhe infrastrukturës ujore kontribuoi në vitin 2017 në një nga shpërthimet më të këqija të kolerës në historinë moderne. Përpjekjet për të frenuar Covid-19 janë praktikisht inekzistente.

Siria, gjithashtu, është një shtet i dështuar. Nuk ka fund në horizont për luftën e saj civile dhjetëvjeçare. Regjimi i presidentit Bashar al-Assad sundon kryeqytetin, Damaskun. Por pjesa më e madhe e vendit kontrollohet nga islamikët, mbetjet e opozitës laike ose kurdët, të cilët kanë ambicie për t'u shkëputur. Ekonomia është e shkatërruar. Më shumë se 600,000 sirianë janë të vdekur ose të zhdukur; 13 milionë të tjerë janë larguar nga shtëpitë e tyre.

Fondi për Paqe, një indeks amerikan i studimeve, përpiqet të përcaktojë se sa afër dështimit është një shtet në Indeksin e tij vjetor të Shteteve të Brishtë. Ai shënon çdo vend nga "shumë i qëndrueshëm" në rastin më të mirë në "gadishmëri shumë e lartë" në rastin më të keq, bazuar në tregues që përfshijnë rënien ekonomike, aparatet e sigurisë, shërbimet publike dhe të drejtat e njeriut dhe sundimin e ligjit.

Jemeni dhe Siria zbarkuan të dyja në kategorinë e "gadishmërisë shumë të lartë" për vitin 2021. Po ashtu edhe Somalia. Sa i përket Afganistanit, përpara se talebanët të pushtonin pushtetin, ai u vendos në kategorinë e dytë më të brishtë, "gadishmëri e lartë".

Në librin e Ghani, ai argumentoi se ruajtja e sundimit të ligjit dhe përfundimi i kryengritjeve të dhunshme ishin dy mënyra të rëndësishme për të shmangur dështimin e një shteti. Mjerisht, ai dështoi.

Përkthyer nga The Economist


Në përputhje me standarded JTI

Video

SHIKO KANALIN NE YOUTUBE
×