OPEN LETTER/ Come to the dialogue and listen to me speak, otherwise I will cut off your scholarships, you will rot in prison. Please!

 Kliko këtu për të tjera
Voxpress:

2026-10-26 21:55:36Pikëpamje SHKRUAR NGA BLERIM VELA

When student protests took off in 2025, Aleksandar Vučić promised to defeat them and write a book on how to win against "color revolutions," a clear allusion to the Ukrainian Maidan.

Instead, he can now write another book: how power is lost through arrogance, institutional capture, and the mistaken belief that fear can forever replace legitimacy. His defeat in the October 25 snap parliamentary elections does not simply represent a change of government; it represents a profound political rejection of the autocratic model of governance that he built over more than a decade.

But this defeat did not occur in a vacuum. It followed nearly two years of student-led mobilization, which gradually expanded beyond universities and became one of the broadest civic movements in Serbia's post-communist history.

Students gave the movement moral authority, organizational discipline, and a language of accountability; but its strength lay in its ability to unite teachers, farmers, professionals, local activists, and citizens in small towns and cities across the country. What began as a protest against corruption and impunity grew into a broader rejection of a political system that turned fear, patronage, and institutional capture into tools of governance.

How the Serbian autocracy was built

Contemporary autocracy does not necessarily arise from a single party or ideology. It is constructed as a coordinated network of control over money, the media, security services, and public institutions, with an overarching goal – the preservation of permanent power, enrichment, impunity, and protection from democratic change.

In Serbia, this model was imposed through repeated elections and the legalization of state capture. The administration, public enterprises, judiciary, media, and constitutional bodies gradually became extensions of the Serbian Progressive Party and its leader.

The system was based on three pillars. First, the separation of powers was destroyed, subjecting the judiciary, the prosecution, the Assembly, and other constitutional bodies to the logic of loyalty, while the law was applied selectively – to punish opponents and protect the privileged beneficiaries of power.

Së dyti, u ndërtua një ekonomi politike e patronazhit, në të cilën kontratat publike, licencat, emërimet dhe burimet shtetërore shpërblenin besnikërinë dhe financonin aparatin elektoral e propagandistik. Vëzhguesit ndërkombëtarë dokumentuan përdorimin e burimeve të ndërmarrjeve publike në fushatën e SNS, ndërsa dhjetëra televizione, kryesisht media rajonale, transmetuan fjalimet e Vuçiç në tërësi gjatë orëve kryesore – një asimetri e qartë e burimeve publike në favor të partisë në pushtet.

Së treti, hapësira informative u kolonizua ku mediat publike dhe një pjesë e konsiderueshme e mediave private u vendosën nën kontroll politik, ndërsa kundërshtarët u portretizuan si tradhtarë, agjentë të huaj ose përfaqësues të grupeve të dhunshme që synonin të merrnin pushtetin. Ky ishte thelbi i “stabilitetit” të Vuçiç– jo autonomia e institucioneve, por pamundësia e qytetarëve për t’i sfiduar ata që i kontrollonin.

Dimensioni më i errët i këtij sistemi u shfaq megjithatë kur pushteti u përball me lëvizjen studentore. Në vend që të përgjigjej me argumente, dialog institucional dhe reforma, ai u përgjigj me dhunë të deleguar dhe inerci nga policia. Në të gjithë Serbinë, meshkuj të maskuar me rroba të zeza, kapele dhe maska që mbulonin fytyrën sulmuan protestuesit, goditën pronarë biznesesh që i mbështesnin studentët dhe sulmuan selitë e kundërshtarëve politikë.

Në Valjevë, grupe të maskuara pro-qeveritare dëmtuan kafene të lidhura me lëvizjen protestuese dhe sulmuan qytetarë që i mbështesnin ata. Në Novi Pazar, persona të maskuar hynë në Universitetin Shtetëror dhe dëbuan me dhunë studentët që ishin duke protestuar brenda ndërtesës për muaj të tërë; policia nuk ndërhyri dhe, më pas, u pengoi studentët të ktheheshin në fakultet. Këto nuk ishin teprime të izoluara. Ato zbuluan një sistem në të cilin represioni ishte i privatizuar derisa dhuna i delegohej grupeve të lidhura me pushtetin, ndërsa institucionet shtetërore tërhiqeshin në heshtje.

Brenda kësaj arkitekture, policia nuk mbrojti rendin kushtetues; ajo mbrojti pushtetin politik të Vuçiç. Ajo përdori gaz lotsjellës dhe dhunë kundër studentëve në Novi Sad, ndërsa grupet e dhunshme pro-qeveritare shpesh vepronin pa pasoja. Pati arrestime masive, përdorim të tepruar të forcës gjatë protestave dhe paraburgimit. Zyrtarë të lartë të regjimit inkurajonin dhe legjitimonin dhunën ndaj protestuesve; fakti që Vuçiç i fali katër persona të lidhur me SNS, të akuzuar për sulm ndaj studentëve në Novi Sad, e përforcon vetëm më shumë këtë përfundim. Këtu qëndron prova më e qartë se Serbia e Vuçiç nuk ishte një shtet ligjor me mangësi, por një shtet në të cilin ligji, policia dhe dhuna shërbenin si instrumente të të njëjtit projekt politik.

Në këtë arkitekturë, zgjedhjet nuk ishin mekanizëm i zakonshëm për transferimin e pushtetit; ato ishin instrument për legjitimimin e tij. Ato mbaheshin rregullisht, por nën kushte thellësisht të pabarabarta. Opozita përballej vazhdimisht me qasje asimetrike në media, ndërsa Vuçiç dhe aleatët e tij shfrytëzonin burimet publike, ushtronin presion mbi punonjësit e sektorit publik dhe ndërtuan një aparat elektoral që e shndërronte shtetin në makinë votimi. Humbja e djeshme ka pra një rëndësi të madhe, sepse tregon se edhe një sistem i tillë mund të thyhet kur qytetarët refuzojnë t’i nënshtrohen frikës.

Pse Vuçiç do ta ketë të vështirë në opozitë

Ironia politike është e konsiderueshme, pasi që fati i Vuçiç, i SNS dhe i aleatëve të tyre do të varet tani pikërisht nga pavarësia e institucioneve që ata vetë i kishin shkërmoqur për besnikëri. Si opozitë dhe si alternativë politike, ata do të varen nga hapësira që u jepet në Kuvendin e Serbisë, institucionin që e kishin shndërruar në cirk dhe skenë për të poshtëruar, nënshtruar dhe zhdukur një opozitë të fragmentuar.

Ata do të varen gjithashtu nga liria e mediave. Për vite me radhë, mediat e afërta me pushtetin, qoftë publike apo private, i dhanë Vuçiçit monopol mbi narrativin dhe ua mohuan opozitës e lëvizjes studentore mundësinë që të dëgjoheshin pa u etiketuar si tradhtarë, agjentë të huaj apo grupe të dhunshme. Tani, e njëjta makinë propagandistike duhet të pranojë rregulla të barabarta, transparencë dhe mbikëqyrje të përditshme. Për një regjim të ndërtuar mbi kontrollin e informacionit, kjo përfaqëson humbjen e një aseti dhe arme strategjike.

Më me rëndësi, Vuçiç do të varet nga gjyqësori dhe prokuroria e pavarur për t’u mbrojtur nga hakmarrja politike, të cilët gjatë qeverisjes së SNS-së, rrallëherë u morën me denoncimet për keqpërdorim të pushtetit dhe korrupsion masiv të eksponentëve të regjimit. Nëse institucionet e drejtësisë rifitojnë edhe një shkallë të pavarësisë, pasuria politike, kontratat e dyshimta, dhuna ndaj protestuesve dhe abuzimet zgjedhore mund të bëhen objekt hetimi. Por ky rezultat nuk është i garantuar. Qeverisë së re mund t’i mungojë vullneti ose kapaciteti për të ndjekur llogaridhënien; pavarësia e gjyqësorit mund të mbetet e brishtë; dhe rrjetet e SNS mund të vazhdojnë të ushtrojnë ndikim në nivel vendor. Humbja e Vuçiç krijon mundësinë e mbikëqyrjes, jo sigurinë e saj.

Ai do të varet gjithashtu nga fakti nëse qeveria e re do të refuzojë të përdorë instrumentet shtetërore për të fituar zgjedhjet – praktikë që Vuçiç e ka përdorur në mënyrë sistematike nëpër cikle të përsëritura të zgjedhjeve parlamentare, presidenciale dhe lokale. Autokratët e tjerë duhet ta kuptojnë se sistemi politik që kanë ndërtuar dhe mekanizmat institucionalë që kanë përdorur për t’u bërë të pamposhtur ndërsa qeverisin, i lënë të ekspozuar në momentin që e humbasin pushtetin.

Çfarë përfaqëson “Lista e Studentëve”

Lista e Studentëve nuk është thjesht një forcë anti-Vuçiç; ajo është një lëvizje e lindur nga protestat kundër korrupsionit, kapjes shtetërore dhe mungesës së llogaridhënies pas tragjedisë së vitit 2024 në Novi Sad. Programi i saj thekson luftimin e korrupsionit, reformën e administratës, çlirimin e mediave publike nga kontrolli politik dhe ndalimin e emërimeve të lojalistëve partiake në krye të ndërmarrjeve publike. Në planin e brendshëm, pra, ajo përfaqëson një kërkesë për rikthimin e shtetit te qytetarët, përmes institucioneve të pavarura, sundimit të ligjit, mediave të lira dhe fundit të qeverisjes përmes frikës e patronazhit.

Në politikën e jashtme, profili i Listës së Studentëve është më i kujdesshëm dhe më i ndërlikuar. Ajo riafirmon neutralitetin ushtarak të Serbisë, të shpallur qysh në vitin 2007, para ardhjes së SNS në pushtet. Ajo e sheh Bashkimin Evropian kryesisht si partnerin më të rëndësishëm ekonomik të Serbisë dhe avokon thellimin e marrëdhënieve strategjike me shtetet anëtare të BE-së, por programi nuk përmban asnjë angazhim të qartë për anëtarësim në BE. Kjo paqartësi ka rëndësi. Ajo sugjeron se orientimi evropian i Serbisë mund të mbetet transaksional dhe ekonomik, në vend që të jetë transformues ose gjeopolitik; përafrimi me standardet evropiane mund të ndiqet në mënyrë selektive, aty ku shërben interesit kombëtar, në vend që të përqafohet si një projekt politik gjithëpërfshirës.

Ndaj Kosovës, Lista e Studentëve mban pozicionin se ajo është pjesë integrale e Serbisë dhe se do të kundërshtojë si pavarësinë e saj, ashtu edhe anëtarësimin e saj në organizatat ndërkombëtare. Programi i saj parashikon rishikimin e marrëveshjeve të arritura në dialogun e Brukselit dhe mundësinë e ndjekjes penale të atyre që, sipas saj, i kanë nënshkruar marrëveshje kundërshtetërore; njëkohësisht kërkon autonomi të gjerë për komunat me shumicë serbe dhe mbrojtjen e institucioneve kulturore, arsimore e fetare serbe në Kosovë. Ky pozicion e përjashton qartë njohjen e pavarësisë së Kosovës ose normalizimin e plotë të marrëdhënieve. Ai përfaqëson një qëndrim të ngurtë, i ankoruar në frymën e Kushtetutës serbe dhe në Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurisë të OKB-së.

Pasojat për Kosovën janë, pra, të nuancuara. Humbja e Vuçiç mund të ulë agresionin dhe teatralitetin që e karakterizonte politikën serbe gjatë sundimit të tij, por nuk e ndryshon qasjen antagoniste të Listës së Studentëve. Një Beograd më i qetë nuk është domosdoshmërisht një Beograd më fleksibël. Për Kosovën, sfida do të ishte të provonte nëse një qeveri e re serbe është e gatshme të ndajë bashkëpunimin pragmatik nga retorika kushtetuese maksimaliste – dhe të shmanget gabimi i ngatërrimit të një ndryshimi të tonit me një ndryshim të politikës.

Towards Bosnia and Herzegovina, the program defends the constitutional status and competences of Republika Srpska, including its veto rights within joint institutions, and opposes the powers of the High Representative. Towards Montenegro, it calls for improving the status of the Serb population and protecting its identity, while towards Croatia it emphasizes the rights of Serbs and the issue of returns. Consequently, for Kosovo, Bosnia and Herzegovina, and Montenegro, Vučić’s defeat could bring a reduction in tension and aggressive rhetoric in the short term – a space for internal consolidation and reform without the constant security pressure imposed by Belgrade. But this does not mean that the new authorities in Belgrade will automatically become constructive partners towards their neighbors or that they will respect their territorial integrity.

Lesson for the region

For the region’s other autocrats, Vučić’s loss is bitter news. Those who supported him for years, imitated his rhetoric, or considered him a strategic ally against democratic pressure will now be more isolated and vulnerable within their own societies. Viktor Orbán’s fall in Hungary and Vučić’s loss in Serbia have weakened the Orbán-Vučić-Dodik axis, which for years functioned as a mutually reinforcing network of political, ideological, and diplomatic support among authoritarian leaders in Central and Southeast Europe. This does not mean that authoritarian networks have disappeared; it means that their most visible and coordinated expression has lost two of its central pillars.

The Serbian model proved that even a sophisticated system of control, built through captured media, subservient courts, delegated violence, and rigged elections, can be broken when citizens refuse to submit to fear. This is not just news for Serbia; it is a warning to every leader in the region who has built power on the same foundations.

The lesson is not that students can overthrow any regime overnight. The deeper lesson is that no apparatus built on fear, violence, controlled media, subservient courts, and plunder of public property can permanently extinguish citizens’ demand for dignity, accountability, and freedom. When corruption becomes the rule and when the state is transformed into the private property of a political caste, even the longest “stability” carries within itself the seeds of its own crisis.

The countries of the region should welcome the possibility of a calmer and more responsible Serbia, but without illusions about an immediate change in its policy towards them. At the same time, they should protect democratic standards at home, because the overthrow of an autocrat does not in itself guarantee democracy; democracy is only ensured when institutions, media and citizens defend it every day.


Në përputhje me standarded JTI

Video

SHIKO KANALIN NE YOUTUBE
×