In September 2019, the former director of the Albanian Road Authority, ARRSH, Sonila Qato publicly attacked the largest Albanian road construction concession company, "Gjoka Konstruksion", accusing it of using false data when applying for a tender with a limited fund of 19.3 million euros.
Accusations became mutual after "Gjoka Konstruksion", which had submitted the lowest offer, accused Qato of having manipulated the tender procedures by favoring one of the unions of competing operators, which had an offer of about 4 million euros higher.
Also, "Gjoka Konstruksion" filed a criminal report in the former Prosecutor's Office for Serious Crimes, that after the merger of this institution, the investigations were continued by the Special Prosecutor's Office, SPAK.
This situation also led to Qato's resignation in September 2019. After about three and a half years of investigations, the SPK has brought Sonila Qaton and 9 of her subordinates to trial as defendants for the charges of "violation of the equality of participants in tenders" and "forgery of documents".
SPAK accuses Qato and its subordinates of postponing the tender deadlines for favoring a union of operators consisting of the companies Ircop Spa & Sulova Construction Production & Vega & A&E Engineering, who had submitted a bid with a higher financial value and the disqualification of all other operators.
According to SPAK, after the merger of the operators announced as winners, the construction company "Vëllezërit Hysa" remains in the shadows, which at that time was being prosecuted for abuses with the construction contract of the Elbasan-Gjinar road.
Also, according to SPAK, the contracting authority has initiated an administrative investigation for the implementation of the Arbri road concession contract, producing false data to argue its disqualification from the tender. In fact, ARRSH has not obeyed the decision of the Public Procurement Commission, which has called the disqualification of the company "Gjoka Konstruksion" unfair.
According to the deputy of the Democratic Party, Jorida Tabaku, the history of the Skërfica tunnel tender is not only the endless repetition of schemes of abuse of the law but, at the same time, also a testimony of the battle within the dome of the companies that win the vast majority of concessions and tenders.
"The abuses on the Kardhiq-Delvinë road are another chapter in the voluminous book of abuses with concessions, tenders and PPPs, the consequence of which are hundreds of millions of euros of abuses in the state budget," she said.
In an interview for BIRN, the former head of ARRSH, Sonila Qato, denied the accusations of the Special Prosecutor's Office and emphasized that she had followed the legal procedures during the tendering procedure.
"Every action I did at that time I did because I believed in the fact that things should go according to the law", said Qato. "That's why I say that I applied the law and only the law in this aspect", she added.
Meanwhile, regarding the decision to set up a working group to verify the works of the company "Gjoka Konstruksion" in the concession contract of Rruga e Arbri, Qato told BIRN that no documents had been forged and that the truth would be revealed during the judicial investigation.
"It is an action that even today, four years have passed, I would do it again," she said. "Because I feel it is the duty of every holder to verify the documentation that comes to him, even more so when it comes to the use of public funds, in relation to transparency, equality in the tender, in relation to the public interest", added Qato.
Favoritism and harassment
On April 24, 2019, the Albanian Road Authority recorded the procurement order for the execution of the open procedure tender with the object "Construction of the road 'Kardhiq-Delvinë', lot 7", with a limit fund of 2 billion and 799 million ALL with VAT (19.3 million euros).
The procurement unit set up for this purpose consisted of the defendants Miranda Shkurti, Admir Pahumi and Nikollaq Mihali. They have drawn up the "Standard Tender Documents" and published them in the Public Procurement Agency, setting the deadline for the submission of offers and requests to participate in the tender on May 27, 2019, at 11:00 a.m. According to the prosecution, without any legal reason, it was decided to postpone the submission of offers until June 7, 2019.
Subsequently, the procurement unit has changed the Standard Tender Documents and decided again to postpone the submission of bids until June 17, 2019. On this date, the Bid Evaluation Committee, KVO, was established, chaired by Elona Gogo and members Erdit Salillarin and Astrit Ndreun, who performed the verification in the system of the bidding economic operators, which were six mergers of companies.
The lowest offer was the one presented by the union of operators "Gjoka Konstruksion & Cobial & Gr Albania & Geoportal", with the total price excluding VAT in the amount of 1 billion 789 million ALL. While the highest offer was that of the merger of the operators "IRCOP & Sulova Construction Production & Vega & A&E Engineering", with the total price excluding VAT in the amount of 2 billion and 299 million ALL.
With an order dated June 20, 2019, one of the members of the KVO, Astrit Ndreu, was changed, who was replaced by Simon Prendi. On that same day, KVO has decided to qualify as the winner the union of operators "IRCOP etc...", with the highest offer. All other bidders are disqualified.
Regarding the disqualification of the merger of the companies "Gjoka Konstruksion, etc...", KVO has argued that they are contractors with ARRSH for lot 4 of this road, but that 70% of the contracted works have not been completed, which is the reason for disqualification of any operator presenting such a problem. Also, it has been established that he has not paid the obligations of social security contributions for employees, evaluating it as another reason for disqualification.
After the complaint of "Gjoka Konstruksion" and some other operators, ARRSH decided to suspend the procurement procedure, but subsequently did not accept the claim of this company.
"Gjoka Konstruksion" has appealed to the Public Procurement Commission, which decided to suspend the procedure and review it on its merits. After sending the information about the procurement procedure by ARRSH, the Public Procurement Commission has found the reasons for the disqualification of the company "Gjoka Konstruksion" to be unfounded and has decided to accept its complaint, canceling the decision of the KVO.
But ARRSH has persisted in its decision-making, continuing to find other problems. On August 9, the head of KVO, Elona Gogo, asked Qato to verify the realization of similar works carried out by "Gjoka Konstruksion" in other projects.
Four days later, ARRSH set up the working group to verify the implementation of the works that "Gjoka Konstruksion" has carried out on Rruga e Arbri and concluded that the tunnels under construction were unfinished. Based on this data, as well as on legal evaluations in implementation of the legislation on Public Procurement, the ARSH asked the Public Procurement Commission to review the decision. The Commission did not accept this request of the ARSH and, in the end, "Gjoka Konstruksion" and the operators in the same union were ranked first.
On August 30, 2019, the operator "Sulova Construction and Production", part of the union of the operators with the highest offer that were initially announced as winners by the KVO, appealed to the ARRSH the decision of the Public Procurement Commission, requesting that " Gjoka Konstruksion" to be disqualified for not fulfilling the criterion of similar works. On the same day, the ARRHA decided to suspend the procurement procedure and the complaint review commission was set up. Qato has accepted the complaint of the company "Sulova Construction and Production", disqualifying the offer presented by "Gjoka Konstruksion" and others.
In this decision, ARRSH referred to the inspection report of August 20, 2019, although no report kept for this purpose by the commission was found attached.
On September 2, KVO performed the final ranking, placing first the merger of the operators "IRCOP & Sulova Construction, Production etc....".
Four days later, "Gjoka Konstruksion" again filed a complaint with ARRSH, but it was dismissed on September 12.
According to the prosecution, from the examination of all the documentation administered by the ARRSH and the former director Sonila Qato, a series of actions carried out in violation of the law were found.
SPAK notes that on April 24, 2019, the procurement order, the Standard Tender Documents, which were also published, and the minutes were kept. According to the prosecution, these actions are clearly fictitious, since the drafting of the Standard Tender Documents takes time because it is necessary to study the terms of reference and carry out a preliminary estimate.
Nga hetimi ka rezultuar se konkurrenti “B.O.E. IRCOP & Sulova Ndërtim Prodhim etj…” është pajisur me licencë për ushtrimin e aktivitetit në Shqipëri pikërisht në ditën e caktuar për hapjen e ofertave. Nisur dhe nga fakti se shtyrja e afatit të procedurës nga njësia e prokurimit është kryer tej afateve të përcaktuara në ligj dhe aktet nënligjore, SPAK vlerëson se këto rrethana provojnë edhe arsyen reale të shtyrjes së këtij tenderi, atë të favorizimit të bashkimit të operatorëve “B.O.E. IRCOP & Sulova Ndërtim Prodhim etj…”, që të mund të siguronte dokumentet e nevojshme për të marrë pjesë në procedurën e prokurimit.
Në vijim, SPAK konstaton standarde të ndryshme të ARRSH-së në lidhje me vlerësimin e kritereve të operatorëve që kanë marrë pjesë në tender.
“E ndërsa në lidhje me operatorët ekonomikë të skualifikuar KVO ka arsyetuar sa i takon shkaqeve që e çuan atë në skualifikimin e operatorëve, në rastin e bashkimit të operatorëve të vetëm të kualifikuar dhe që u shpallën fitues nuk gjejmë as edhe një rresht të vetëm se si ky bashkim operatorësh ekonomik i plotëson këto kritere”, argumenton prokuroria dhe e cilëson këtë veprim të KVO-së të kuptueshëm dhe rrjedhojë të dashjes së tyre direkte për të kualifikuar dhe shpallur me çdo kusht fitues bashkimin e operatorëve “IRCOP & Sulova Ndërtim Prodhim etj…”.
Nga hetimet evidentohet se KVO e ka marrë këtë vendim megjithëse diferenca mes ofertës ekonomike të paraqitur nga “Gjoka Konstruksion etj…” ishte dukshëm shumë më ekonomike se ajo e “IRCOP & Sulova Ndërtim Prodhim etj…”.
Nisur nga fakti se KVO nuk ka bërë analizë të dokumenteve të “IRCOP & Sulova Ndërtim Prodhim etj…”, një gjë të tillë e ka kryer prokuroria, prej nga janë konstatuar probleme – konkretisht se nuk ka qenë i përmbushur kriteri i shlyerjes së gjithë detyrimeve të maturuara të energjisë elektrike, shkak i mjaftueshëm për skualifikim.
Po ashtu, ka rezultuar se IRCOP nuk ka disponuar mjetet dhe pajisjet teknike të nevojshme për realizimin e kontratës, por ka lidhur kontrata qiraje për mjetet. Edhe operatori ekonomik “A&E Engenering”, pjesë e këtij bashkimi, ka rezultuar se nuk ka paraqitur dokumentet në përputhje me kriteret e dhëna në dokumentet e tenderit.
Prokuroria ka gjetur se KVO ka kryer verifikim lidhur me ecurinë e punëve të ngjashme vetëm për shoqërinë “Gjoka Konstruksion”. Urdhrat për ngritjen e grupeve të punës për verifikimin e këtij kriteri ka rezultuar se nuk janë ngritur siç e parashikon ligji, pasi për shqyrtimin e ankesave duhet të ngrihet Komisioni i Shqyrtimit të Ankesave.
Anëtarët e grupit të punës për verifikimin e tuneleve në rrugën e Arbrit, Arbër Toska, Simon Prendi, Almir Hoxha dhe Mimoza Hasanaj akuzohen për “Falsifikim të dokumenteve”. Ata, sipas SPAK, kanë përgatitur në të njëjtën ditë dy raporte që ndryshojnë nga përmbajtja.
Përmbajtja e këtyre raporteve ka rezultuar në kundërshtim edhe me dokumentacionin e dorëzuar nga ana e bashkimit të operatorëve “Gjoka Konstruksion”, si dhe janë tërësisht të ndryshme nga të dhënat e përftuara nga procesverbali i këqyrjes së realizuar nga Policia Gjyqësore apo dhe aktit të ekspertimit të kryer nga ana e ekspertëve të caktuar nga SPAK.
SPAK konstaton, ndër të tjera, se i pandehuri Simon Prendi ka qenë njëkohësisht anëtar i KVO-së dhe i grupit të punës, duke u gjendur në situatë të hapur konflikti interesi.
Po ashtu, është gjetur si problem caktimi i të pandehurit Almir Hoxha si anëtar i Komisionit të Shqyrtimit të Ofertave dhe njëkohësisht si anëtar i grupit të punës.
Sipas prokurorisë, nisur nga qëndrimi i KVO-së dhe i drejtoreshës së ARRSH-së, Sonila Qato, si dhe konkluzioneve të grupeve të punës dhe vendimmarrjes përfundimtare të këtij autoriteti kontraktor, rezulton qartë se gjatë zhvillimit të kësaj procedure prokurimi janë mbajtur dy standarde. Nga njëra anë është favorizuar dukshëm bashkimi i operatorëve “Sulova Ndërtim Prodhim & IRCOP SPA etj…” dhe nga ana tjetër një diskriminim, madje një përndjekje e shoqërisë “Gjoka Konstruksion etj…”.
Administratori i “Gjoka Konstruksion”, Rrok Gjoka, u shpreh për BIRN nëpërmjet një komunikimi në aplikacionin WhatsApp se në procedurën e këtij tenderi kishin ndjekur të gjitha rrugët ligjore.
“E rëndësishme për ne është se në finale u vërtetua që kishim të drejtë”, shkroi ai.
Edhe ish-drejtorja e ARRSH-së, Sonila Qato, shprehet e ka bindjen se nga ana e saj dhe e vartësve janë ndjekur gjithë procedurat ligjore për prokurimet publike.
“Specialistët që u morën me trajtimin e termave të referencës kanë qenë shumë të kujdesshëm në mënyrë që kjo procedurë prokurimi të ishte e suksesshme, në funksion të mbrojtjes së të gjitha detyrimeve ligjore nga njëra anë, por dhe të buxhetit dhe interesit publik nga krahu tjetër”, tha ajo.
Sipas Qatos, skualifikimi fillestar i kompanisë “Gjoka Konstruksion” është bërë sipas përcaktimeve të vendimit të qeverisë nr. 42 i vitit 2009, që i atribuonte ARRSH-së detyrimin ligjor që të mos kualifikonte në procedurat e prokurimit ato shoqëri të cilat ishin kontraktuese të saj dhe, deri në momentin e konkurrimit, nuk kishin realizuar 70% të punimeve të kryera.
Sipas saj, nga gjashtë operatorët ekonomikë që konkurruan, mes tyre dhe “Gjoka Konstruksion”, nuk e plotësonin këtë kriter. Për rrjedhojë, është kualifikuar si fituese bashkimi operatorëve “Ircop, etj.”, që nuk kishin pasur kontratë të mëparshme me ARRSH-në.
Një vendim tjetër qeverie që mban datën 25 korrik 2019 që ka shfuqizuar paragrafin lidhur me kriterin e përfundimit të punimeve në masën 70% sillet nga Qato si argument për vendimmarrjen e ndryshme nga ana e Komisionit të Prokurimit Publik që ka konfirmuar “Gjoka Konstruksion” si fituese. Megjithatë, Qato thekson se një akt nuk mund të ketë fuqi prapavepruese, edhe nëse është shfuqizues.
Ngritjen e grupit të punës për verifikimin e punimeve që “Gjoka Konstruksion” po kryente në Rrugën e Arbrit, që nuk ishte në administrimin e ARRSH-së, Qato e justifikon me kërkesën e kryer nga ana e një anëtare të KVO-së për shkak të “shqetësimit” të rritur të tyre pas publikimit të informacioneve në media se kishte pasur shembje në tunelin e Murrizit.
Sipas Qatos, raportet e grupit të punës janë të ndryshëm pasi mbajnë fraksione të ndryshme protokolli. Ajo u shpreh se përmbajtja është e njëjtë, megjithëse në një raport është më e zgjeruar.
Qato këmbëngul se prokuroria nuk e ka trajtuar çështjen në mënyrë të drejtë dhe ligjore. Ajo vëren se prokuroria ka cilësuar si fitues bashkimin e kompanive “IRCOP, etj.”, por, sipas saj, kjo nuk është e vërtetë, pasi kjo procedurë prokurimi nuk ka përfunduar deri në momentin që ajo është dorëhequr nga detyra dhe se kontrata finale është nënshkruar me “Gjoka Konstruksion” që është shpallur fituese me vendim.
Kompania përfituese në hije
Shoqëria “Sulova Ndërtim Prodhim” është vlerësuar prej hetuesve se është krijuar formalisht për të përfaqësuar në këtë procedurë tenderimi interesat e kompanisë “Vëllezërit Hysa”, që ishte fituesja e vërtetë e paracaktuar nga drejtuesit dhe zyrtarët e ARRSH-së.
Prokuroria e cilëson të provuar se administratori i shoqërisë “Sulova Ndërtim Prodhim”, Elton Musta, e ka krijuar këtë shoqëri kur vijonte të ishte i punësuar te shoqëria “Vëllezërit Hysa”.
“Nuk është gjë tjetër veçse një krijesë e shoqërisë ‘Vëllezërit Hysa', e cila përdoret nga kjo e fundit për qëllime të pjesëmarrjes në procedura prokurimi jo në emrin e saj, por në emër të shoqërisë ‘Sulova Ndërtim Prodhim'”, citohet në vendimin paraprak të gjykatës.
Prokuroria ka sjellë si argument për të mbështetur konkluzionin e saj edhe faktin se Musta ua ka shitur këtë kompani në tetor të vitit 2020 fëmijëve të administratorëve të shoqërisë “Vëllezërit Hysa”.
Sipas organit të akuzës, shoqëria “Vëllezërit Hysa” nuk ka marrë pjesë vetë në procedurën e prokurimit për lotin 7 të rrugës “Kardhiq-Delvinë”, por ka përdorur shtojcën e saj, shoqërinë “Sulova Ndërtim Prodhim”. Ndërkohë, administratori kësaj të fundit, Elton Musta, është shfaqur si përfaqësues i bashkimit të operatorëve në kontratën e lidhur mes tyre, megjithëse kishte përqindjen më të vogël. Sipas Prokurorisë, Musta e ka marrë këtë status nën kujdesin e shoqërisë “Vëllezërit Hysa”.
SPAK vlerëson se shoqëria “Vëllezërit Hysa” e ka zgjeruar mekanizmin e mashtrimit në këtë procedurë prokurimi duke u vënë në kontakt me shoqërinë italiane “IRCOP Italia”. Sipas prokurorisë, hetimi ka provuar se dhe IRCOP nuk ishte gjë tjetër veçse një mbulim për të plotësuar kriteret e pjesëmarrjes në këtë procedurë prokurimi.
Ka qenë vetë shtetasi Agron Hysa ai që ka vajtur fillimisht në Itali dhe i ka kërkuar shoqërisë IRCOP që të marrë pjesë në këtë procedurë prokurimi. Po ashtu, ka dërguar një të punësuar në kompaninë e tij së bashku me dokumentacionin e nevojshëm në Romë që të merrte kontaktet me përfaqësues të “IRCOP Italia”.
Në vendim thuhet se edhe veprimet e “IRCOP Italia” në Shqipëri, në nënshkrimin e kontratave të qiramarrjes të disa makinerive apo dhe për interte betoni, janë mbikëqyrur nga shoqëria “Vëllezërit Hysa”.
Prokuroria nënvizon si shumë domethënës faktin se, megjithëse përfaqësuesi i IRCOP ka autorizuar shoqërinë “Tonuci&Partners” në Tiranë që të krijojë degën në Shqipëri, nga hetimet ka dalë se në gjithë veprimet për regjistrimin e dokumentacionit shfaqet e punësuara e shoqërisë Vëllezërit Hysa, e cila kishte siguruar edhe kontaktet në Romë.
Sipas SPAK, hetimet krijojnë dyshimin se Elton Musta, në cilësinë e administratorit dhe ortakut të vetëm të shoqërisë “Sulova Ndërtim Prodhim”, ka paraqitur rrethana të rreme në procedurën e prokurimit në fjalë, konkretisht në lidhje me pjesëmarrësin dhe përfaqësuesin e vërtetë në këtë procedurë prokurimi dhe që ishte shoqëria “Vëllezërit Hysa”.
Kjo e fundit nga ana tjetër, konsiderohet se ka paraqitur rrethana të rreme duke fshehur veten, që ishte në fakt konkurruesi, fituesi dhe përfituesi i vërtetë.
Bazuar në këto rrethana, janë ngritur dyshime se administratori kompanisë “Vëllezërit Hysa”, Agron Hysa, dhe i punësuari në shoqërinë e tij, Elton Musta, kanë konsumuar elementët e veprës penale “falsifikimi i dokumenteve”. Për këta persona është vendosur ndarja e çështjes në një procedim penal më vete.
Administratorët e shoqërisë “Vëllezërit Hysa”, Agron Hysa dhe Kujtim Hysa, u ndaluan në fillim të vitit 2018, pasi një hetim i Prokurorisë së Elbasanit konstatoi se nuk kishin kryer punimet në aksin rrugor “Elbasan-Gjinar”, ku ishin të angazhuar në cilësinë e nënkontraktorit. Megjithatë, ata u liruan pak kohë më vonë dhe në vitin 2021 çështja e mbyll.
Agron Hysa ishte i paarritshëm për një koment deri në momentin e publikimit të këtij shkrimi.
Sonila Qato u shfajësua se ARRSH nuk mund të kishte dijeni qw kompania ‘Vëllezërit Hysa' fshihej pas “Sulova Ndërtim Prodhim”.
“Autoriteti kontraktor nuk hyn dhe nuk bënë hetimin që ka bërë prokuroria se një punonjës i ‘Vëllezërve Hysa' paska qenë administrator i kësaj kompanisë këtu,” tha ajo.
Qato theksoi se nuk kishte pasur dijeni për këtë kompani.
“Unë personalisht nuk i njoh, nuk i kam takuar asnjëherë. Ju uroj shëndet dhe nuk di të kenë pasur lidhje me këtë procedurë prokurimi as në kohën kur drejtoja ARRSH-në”, theksoi ajo.
Maja e ajsbergut
Sonila Qato është vajza e ish-ministrit the kryetarit të Komitetit Ekzekutiv të Tiranës gjatë regjimit komunist, Llambi Gegprifti, dhe një nga bashkëpunëtoret më të afërta të kryeministrit Edi Rama.
E diplomuar si juriste në vitin 2001 në Fakultetin e Drejtësisë, Universiteti i Tiranës, gjatë viteve 2002-2007 Qato ka punuar ne zyrën e prokurimeve të Bashkisë Tiranë dhe në vitet 2007-2011 ka mbajtur detyrën e drejtores së përgjithshme të urbanistikës dhe kontrollit të territorit. Në shtator 2017 ajo u emëruar Ministre Shteti për Mbrojtjen e Sipërmarrjes dhe në fillim te vitit 2019 drejtoreshë e ARRSH-së.
Me 19 shtator 2019, Sonila Qato dha dorëheqjen nga ARRSH-ja duke theksuar se vorbulla e akuzave në media rreth tenderit të tunelit të Skërficës e kishte vendosur në një pozitë të vështirë në raport me detyrën.
“Nga njëra anë, më duhet të përballem me akuzat dhe procesin ligjor që shfaqen në vorbullën e pafundme të çudirave mediatike dhe, nga ana tjetër, duhet të administroj punën e përditshme dhe projektet infrastrukturore”, deklaroi Qato.
“Jam e keqardhur për gjithë këtë zhurmë dhe e lënduar nga spekulimet jashtëzakonisht të mëdha në media mbi procedurat e ndjekura në respektim të ligjit dhe dokumentacionin zyrtar që ka të bëjë me rastin në fjalë”, shtoi ajo.
Kontrata për ndërtimin e tunelit të Skërficës iu dha nga pasardhësi i saj kompanisë “Gjoka Konstruksion” dhe hapja e rrugës Kardhiq-Delvinë u festua nga kryeministri Edi Rama dhe zëvendëskryeministrja Belinda Balluku me këngë polifonike në korrik të vitit 2022.
Grupi polifonik nuk kurseu lavdet për kryeministrin Rama, për të cilin kënduan: “Nisën punimet e para në janar 2007, por i sosi Edi Rama në më pak se gjysmë mandat.”
Sipas deputetes së Partisë Demokratike, Jorida Tabaku, festa isopolifonike e qeverisë është e shtirur dhe tenton të fshehë historinë e gjatë të abuzimeve me ndërtimin e kësaj rruge.
“Kishim vite që e ndiqnim këtë çështje pasi ajo rrugë u kthye në një gangrenë të qeverisë”, kujtoi Tabaku, ndërsa shtoi se ajo përbën vetëm majën e ajsbergut të kapjes së shtetit.
"Practically, today we are in the conditions of a captured state that no longer operates on the basis of the rule of law and a state of law, but on the basis of the personal interests of a clientele closely connected to the government and which influences this last in the processes of public tendering, concessions and PPPs", she concluded./ BIRN