DREAM / The Prime Minister resigns and wakes up under the Parisian bridge!

 Kliko këtu për të tjera
Voxpress:

Fatos Nano's rare story: From childhood to the prime ministership!

2025-10-31 23:05:32Politikë SHKRUAR NGA REDAKSIA VOX
Fatos Nano's rare story: From childhood to the prime ministership!
Fatos Nano

Former Prime Minister and historic leader of the Socialist Party, Fatos Nano, passed away today at the age of 73. Wishing condolences to his family, we are bringing back one of his most beautiful and sincere interviews, after his release from prison.

The interview was given to journalist Rudina Xhunga, then an interviewer for the newspaper Koha Jonë, in May 1997.

In these 50 questions and answers, you can discover some intimate details of Fatos Nano's childhood and youth, his acquaintance with socialism, to continue with his days after prison and his entire life in politics.

Reflexive and tolerant, attacked precisely for this, he knows hypnosis and imposition well, creating a slight resemblance to Berisha, except that Nano comes from the metropolis.

Rudina Xhunga- How should "Koha Jonë" address you after your release from prison, sir, or comrade Fatos?

Fatos Nano - Let's become friends, all the better. Perhaps, friend is a less formal and more humane title.

Rudina Xhunga- Where were you born and when?

Fatos Nano- In the maternity hospital in Tirana, in September of 1952.

Rudina Xhunga- Have you been told about any special signs of your birthday?

Fatos Nano- It was a completely ordinary day. Strange signs, I don't know how foreboding, appeared later. At the age of 9, my mother brought me back to life once again. While I had fallen into a coma, after a feverish convulsion and my grandmother thought I was asleep, my mother, having just returned from the school where she taught, with the intuition that only a mother has, snatched me from imminent death and took me by bicycle beyond any imaginable speed to the hospital.

Rudina Xhunga- Were you an ambitious student in school or...?

Fatos Nano- My early vision was to enjoy life without neglecting preparation for everything I might encounter on the way. I have always accepted and faced challenges, but I can't say that I have conquered them all. Ambitious? Of course, in the constructive sense.

- When did you start becoming interested in socialism?

- At that time, socialism was the beacon idea. Blue sky, where you could play, at least until adolescence. My generation's relationship with life was not very anxious and consequently without many peaks. There were those who desired the peaks until they heard some… police whistle. For example, Fatos Lubonja and I were expelled from high school for a completely banal incident. Some even encountered the restrictions of the regime at an early age and some did not, due to a combination of circumstances.

- Why a student of Political Economy?

- I was on the beach when they told me that I had been granted the right to study political economy. When I asked what they were looking for in economics and politics, they explained that it had to do with Marx. Then I looked for a book by him and found Capital. Then, with the course of the professional curve, I concluded with rational calm that you cannot become an economist without also knowing Capital, in the sense of knowing the history of doctrines of thought, where you can clearly distinguish the turns, or speculations that have been made with ideas at different times.

- And after your student period, do you still continue to be attracted to socialism?

- Ideas at any time respond to certain circumstances and it is an absurdity proven by history to transport a priori conclusions from one era to another, as it imposes slavery of thought on future generations. Ultimately, socialism is still an idea, a doctrine, and I would like to single out as its pillar social solidarity, the idea of ​​equal opportunities, or more precisely the mechanism for protecting the marginalized layers of society.

- Do you remember, when you were a child, your mother telling you: "You'll go to prison one day!"?

- I was sometimes scared of Uncle the Policeman, but I saw that he wasn't such a bad uncle when I experienced prison, because even policemen are people who provide for their families with their work. However, I've also seen Uncle Katili, Uncle Gogol.

I want to remember that in the last six months before my imprisonment, prison became an almost predictable reality for me and I began to train for isolation from the world, staying alone for hours in the darkness of my room. Three days before my arrest, I pulled my mother aside, who was suffering from a heart attack and could go into shock because of me, and I said to her: “Mom, anything can happen to me. I don’t want you to worry.” She answered me with two tears in her eyes: “I blessed you once when you entered this path and I will love you no matter what happens to you. Don’t worry about me. I will become strong.” She did not manage to fulfill her promise, as age and pain took their toll.

- They say that not all bad things come to you for good. What good did prison bring you?

- Apparently, all I needed was prison to consider myself complete and prepared for everything. I had been a teacher, I had worked in research institutes and near the top of the communist pyramid, which was not so scary, even if you tried bravely to offer something. I worked for three years in an agricultural cooperative in the Tirana highlands, in the Metalurgjiku of Elbasan, as soon as I left school, where I also created my family nursery. So, all I needed was prison to enjoy in a kind way the different experiences that life gives you. I'm not saying that now I have to do exactly the same things, to prove again that I can cope with them, but I believe it is a completed cycle that gives me the opportunity to enjoy the rest of my life with optimistic notes.

- How did prison change your character?

- Nëse hyn tek ndryshimet e karakterit, jam bërë më reflektiv, më tolerant. Bazuar tek eksperienca personale dhe ajo e të tjerëve mendoj se, kur bën pak burg, del i inatosur dhe hakmarrës, kur bën një burg afatmesëm fiton aftësinë e kontrollit të emocioneve dhe racionalitetin, ndërsa, ka shembuj të gjallë për ç’ndodh me njeriun pas një burgu të zgjatur.

- A ka pasur një takim midis jush dhe Alisë para largimit nga 313?

- Ishte takim i pashmangshëm natën e revoltës, kur u shpërthyen dyert dhe të burgosurit në revoltë e sipër kishin pikësynimin të mbërrinin në qelinë time, me idenë funksionuese, ose jo, se pa Nanon s’fitohet liria. Kështu u gjenda pandehmas në qelinë prej 15 metra katror, i rrethuar nga 45 vetë, midis të cilëve të ashtuquajturit kapobanda më të rrezikshëm të viteve të fundit, 7 gra arkëtare fondacionesh, një çift italian i ndarë prej 45 ditësh, që në panikun e përgjithshëm putheshin dhe derdhnin lot gëzimi. Midis tyre ishte dhe Alia, që mori një gërvishtje në ballë, kur dy hasëm nxorën thikat për të larë hesapet. Ishte një kontakt krejt njerëzor. E vlerësova veçanërisht, pse ai, për asnjë çast nuk humbi gjakftohtësinë.

- Ç’ndryshim ka pësuar marrëdhënia juaj me Berishën nga viti ’91 në ’97?

- Marrëdhënia ime me Berishën nuk mund të them se s’ka ndryshuar. Kam pasur dy ekstreme kontaktesh me të. Me Berishën e 90-ës, në godinën e “Zërit të Popullit”, kontrollonim bocat e shkrimeve të njëri- tjetrit dhe diskutonim plot pasion për ç’mund dhe ç’duhej ndryshuar që të sigurohej hapja e shoqërisë shqiptare. Ato ditë, kur ende ndihej zemra e kardiologut, që rrihte, ndryshojnë shumë nga dita e incidentit të Shkodrës, ku na bllokuan rrugën dhe ai lëshoi shprehjen “Shkodra nuk i do socialistët”. Më kujtohet t’i kem thënë: “Zoti Berisha! Të gjithë po presim që ju të ndihmoni Partinë Demokratike të qeverisë më mirë vendin, duke e lënë të pavarur dhe të arrini personalisht të bëni mirë presidentin. Këto janë kërkesat minimale dhe maksimale që do t’i shërbejnë qetësimit të situatës.”

Pas kësaj erdhi menjëherë burgosja, ndjekur nga 101 veprime të Berishës, që më shoqëruan në burg. Për shembull, ende pa u bërë publik mocioni i porsambërritur në zyrat e PS- së, Berisha e mori vesh nga të parët. (Nuk dua të zgjatem me këtë temë). Menjëherë u dërguan 4 gardianë special nga Tirana që bllokuan dhe sportelin e qelisë sime, duke më shpëtuar së paku nga minjtë. Porosia e tij direkte ishte: “Kujdes! Nga burgu ka dalë një letër tepër e rrezikshme për politikën shqiptare.”

Megjithatë mendoj se Berisha është skematik në tipin e tij reaktiv, apo reflektiv, në sjelljet morale, njerëzore dhe ato politike, ndaj nuk më është dashur të harxhoj kohë për vëzhgimin e tij. Mjediset intelektuale dhe media, vënë në përdorim logjikën maksimale për të ndjekur kurbën e mendimeve dhe veprimet e Berishës, por në të vërtetë nuk gjendet shumë logjikë tek njeriu, i cili qëndron gjatë brenda tipit që kërkon zgjidhje vetëm me anë impaktesh negative. Ende vazhdoj të shpresoj se Berisha do dalë nga ky tip.

- A mendoni se presidenti ka ende kohë për t’u rritur?

- Patjetër. Po të zhvishet nga ndjenja e revanshit. Do pranoja çdo lloj ambicie profesionale, intelektuale, apo dhe ato sfidat djaloshare të ndeshjeve fizike, por kurrë etjen e ethshme për pushtet që bëhet fenomen i rrezikshëm social. Do e mposht vetveten, sepse ka dhe një familje të mirë, që s’i duhet vetëm për t’i lidhur këpucët, apo kravatën, por për shumë më tepër.

- A do lindte nevoja e krijimit të Qeverisë së Pajtimit Kombëtar, nëse nuk shkatërrohej ajo e Stabilitetit?

- Njeriu mund të ndihmohet të veprojë ndryshe dhe kur rrethanat sociale nuk e favorizojnë për të kultivuar më tej shpirtin e aventurës, çfarëdo qoftë ky pozitiv, ose negativ. Një formulë si ajo e Qeverisë së Stabilitetit, e përafërt me atë të Pajtimit Kombëtar, mendoj se ishte shtrati politik dhe institucional në të cilin duhej të ecte të paktën tranzicioni shqiptar deri në mbylljen e ciklit të reformave fondamentale, që të hynim pastaj në një shoqëri normale, ku do të alternoheshin forcat në pushtet. Poqe se nuk do ishte sulmuar dhe shembur Qeveria e Stabilitetit, do kishim arritur tashmë në një tjetër logjikë zhvillimi politik dhe klima nuk do ishte kaq e mbarsur me urrejtje. Gjithashtu eksperienca pozitive politike do kishte krijuar stafin e specialistëve të ekspertizës në shtet gjë që i është pamundësuar vendit.

- Ç’parashikoi Nano, ndërsa partia e tij firmoste kontratën politike të 9 marsit?

- Ditën e parë që shkova në tryezën e partive, i thashë Genc Pollos dhe Ylli Vejsiut, të cilët i respektoj dhe kjo është e vërtetë, si profesionistë, si intelektualë, si njerëz që e njohin etikën e marrëdhënieve publike në shoqërinë moderne: “Ju kuptoj shumë më mirë në gjuhë të huaj, por ju lutem çlirohuni nga diktati që ju detyron të flisni ndryshe nga ç’mendoni. Thojani edhe Berishës këto dhe ejani të punojmë së bashku për një politikë të re, për një frymë të re bashkëjetese”. Përjetuan për disa sekonda dramën e brendshme dhe pastaj shtypën butonin e kasetofonëve instaluar në kokë.

- Është fantazuar shumë për Trieste ’91. A ekziston një prapaskenë, së cilës i ka ardhur koha të dalë në skenë?

- Takimi i Triestes nuk është kaq konspirativ sa ngjarjet që mund të kenë ndryshuar jetën politike në vende të tjera. Një nga parimet e sjelljes sime politiko- shoqërore, ka qenë mosnjohja e prapaskenave. Kjo, sepse kam dashur të fus në politikë, potencialin njerëzor. U ndodhëm pas një ftese të përbashkët me Berishën, Meksin dhe të ndjerin profesor Çoku në mjediset e hotelit, ku pushonim para nisjes në konferencën e socialdemokratëve evropianë. U krijua kështu një marrëdhënie shoqërore, e pashkëputur nga raporti mes nesh në Shqipëri. Ndërsa Berishën e kisha përballë dhe profesor Çokun në krah, shtrova në mënyrë të natyrshme shqetësimin se Saliu po i elektrizonte në mënyrë të tepruar masat. Ishte koha kur Berisha kishte vënë në lëvizje karvanin e tij karizmatik elektoral: “S’më duket sfidë e papërballueshme, - i thashë, – por ne të tjerët nuk kemi pse futemi. Turmat një ditë do dalin jashtë kontrollit dhe në momentin “kur djajtë duhen futur në shishe”, sepse një qeverisje e qëndrueshme nënkupton rregulla, do të jetë për të gjithë e vështirë të disiplinojnë reaksionin e të revoltuarve.” Pra ajo çka unë kërkova ishte të qetësonim bashkë njerëzit dhe jo t’i irritonim. Profesor Çoku u përpoq të meditonte që dialogu të hynte në këtë shtrat, duke qenë prezent i bisedës së dy eksponentëve kryesorë të forcave që po ndaheshin në atë fushatë elektorale sapo të nisur. Në Trieste unë kam kërkuar nga Berisha jo ndarje postesh, por ndarje përgjegjësish, siç duhet të ndodh në një botë të qytetëruar mes pozitës dhe opozitës. Pra, të ndahen jo vetëm përgjegjësitë e qeverisjes, por edhe përgjegjësitë e kontrollit që ushtron qeverisja.

- Atëherë qenkeni i pakënaqur nga qeveria Fino?

- Unë jo. I revoltuar është Ceka. Ata njerëz që kemi dërguar në qeveri nuk janë më të këqij se ne, as ne, më të mirë se ata. Nuk qe një zgjidhje e rastit, por precipitat i kësaj klime, i këtij brezi, i këtij ballafaqimi idesh. Problemi është tjetërkund. Është përplasja e ekzekutivit paralel të presidentit me ekzekutimin real. Kështu qeverisë i ka mbetur pak terren për të vepruar duke qenë se shumë kohë më parë Berisha i ka marrë masat për të qenë i siguruar dhe kur qeveria t’i dilte jashtë kontrollit. Nuk është kryesore veç formula e re e ekzekutivit, siç është kjo e Pajtimit Kombëtar. I rëndësishëm sidomos është krijimi i institucioneve të reja me marrëdhënie dhe kufij të ndarë bashkëveprimi e pavarësie njëkohësisht.

- E vërtetë është se e “keni gjetur Finon në kinder sorpresa”.

- Kryeministri Fino, të cilin e kam ndër shokët e mi më të mirë, ka krijuar një imazh publicitar dhe politik të plotë. Nëse ju e shihni të përshtatshëm dhe për marketingun…(qesh)

Në të vërtetë fytyra e tij e qetë në shfaqet publike, afron jo vetëm ato që duan çokollatën, pasi shpreh më së miri efektin qetësues që ka kjo formulë qeverisje për njerëzit e dëshpëruar dhe me shpirt të trazuar.

- Ju i shërbyet më mirë PS- së, brenda apo jashtë burgut?

- The media in particular did not let me feel on the periphery of Albanian politics during my prison period. I believe I knew how to position myself properly, whether outside or inside it.

- Meanwhile, has the situation in the Socialist Party normalized itself, or is it just pretending?

- After the reflective period during my imprisonment, as soon as I returned to active political life, I found in my friends the desire and impetus to create a new bed of political debate, that of opening a new page; of civilized politics. On this basis, in no case have we responded to Berisha's provocations, or to the provocations of the old politics, which come from everyone's mouths and have not yet been freed from these schemes. At a time when Berisha was asking us to denounce agreements that were not agreements, we affirmed our commitments in political contracts for the creation of the government and demanded that the government actually function. Our motto is to move from the politics of bunkers and fortifications, (where Albanian politicians have traditionally remained isolated, waiting for their opponent to appear as a target to eliminate), to the politics of the battlefield, where alternatives are confronted. Unfortunately, despite our desire, which has already captured a large part of the political spectrum, to have an enviable consensus from the center-right, including the National Front, the confrontation of the old politics always remains. However, it has shrunk to the most favorable dimensions for disappearance, ever presented in history, since it has gathered only around the presidency. If the presidency must be attacked and liberated, this should not be done with hot weapons, or with irritated crowds, but only by collapsing the walls of the political fortifications./ dritare.net


Në përputhje me standarded JTI

Video

SHIKO KANALIN NE YOUTUBE
×